De aanslag in Sarajevo: hoe één dag in 1914 de wereldgeschiedenis veranderde
Op 28 juni 1914 werd Sarajevo het toneel van een gebeurtenis die de loop van de Europese geschiedenis voorgoed zou veranderen. Op die dag werd aartshertog Franz Ferdinand, troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, samen met zijn vrouw Sophie vermoord. Een verkeerde afslag, een stilstaande auto en een jonge nationalist genaamd Gavrilo Princip kwamen op een uitzonderlijke manier samen.
De aanslag vormde de aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog. Om te begrijpen waarom Franz Ferdinand in Sarajevo was, waarom zijn bezoek gevoelig lag en waarom de aanslag zulke enorme gevolgen had, moeten we terug naar de politieke situatie op de Balkan aan het begin van de twintigste eeuw.
Sarajevo in 1914: een stad op een politiek kruispunt
Begin twintigste eeuw was Bosnië en Herzegovina een gebied waar verschillende culturen, religies en politieke belangen samenkwamen.
Na de Russisch-Turkse Oorlog van 1877-1878 kreeg Oostenrijk-Hongarije op het Congres van Berlijn het recht om Bosnië en Herzegovina te bezetten en te besturen, hoewel het gebied formeel nog onder de Ottomaanse sultan bleef vallen. In 1908 annexeerde Oostenrijk-Hongarije Bosnië en Herzegovina officieel. Dat leidde tot grote spanningen, vooral met het naburige Koninkrijk Servië.
Voor veel Servische nationalisten was Bosnië en Herzegovina bovendien onderdeel van een bredere Zuid-Slavische en Servische nationale kwestie. Onder jonge nationalisten groeide het verzet tegen de Habsburgse overheersing.
Sarajevo bevond zich daarmee letterlijk op het kruispunt van verschillende politieke en nationale bewegingen.
Waarom kwam Franz Ferdinand naar Sarajevo?
Franz Ferdinand was de aartshertog van Oostenrijk en troonopvolger van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Zijn bezoek aan Sarajevo op 28 juni 1914 had een officieel karakter. Hij was naar Bosnië en Herzegovina gekomen om militaire manoeuvres van het Oostenrijks-Hongaarse leger bij te wonen en aansluitend Sarajevo te bezoeken.
Zijn bezoek viel bovendien samen met Vidovdan, Sint-Vitusdag, op 28 juni. Voor Servische nationalisten was deze dag bijzonder beladen vanwege de historische betekenis van de Slag op het Merelveld in Kosovo in 1389. Dat maakte de aanwezigheid van de Oostenrijkse troonopvolger op deze datum voor hen extra provocerend.
De keuze van de datum was daarom allesbehalve onschuldig in de ogen van de nationalisten.
Een bezoek met opvallend weinig beveiliging
Op de ochtend van 28 juni vertrokken Franz Ferdinand en Sophie in een open auto door Sarajevo.
De route van de stoet was vooraf bekendgemaakt. Langs de route hadden verschillende leden van de nationalistische beweging Mlada Bosna (Jong Bosnië) positie ingenomen. Zij wilden de aartshertog vermoorden. Sommige van de betrokkenen hadden wapens en training ontvangen via contacten met de Servischenationalistische organisatie Crna ruka (Zwarte Hand); officiële naam: Ujedinjenje ili Smrt (Eenheid of de dood”).
De beveiliging van de stoet bleek uiteindelijk opmerkelijk beperkt. Dat was achteraf een van de vele omstandigheden die de aanslag mogelijk maakten.
De eerste aanslag mislukt
De eerste daadwerkelijke aanval vond plaats op de Appelkade, tegenwoordig bekend als de Obala Kulina Bana (Kade van Kulin Ban) langs de rivier de Miljacka.
Nedeljko Čabrinović gooide een bom naar de auto van Franz Ferdinand. De bom raakte echter het opklapbare dak van de auto en viel vervolgens onder het voertuig dat achter hen reed. Daarbij raakten meerdere mensen gewond, maar Franz Ferdinand en Sophie bleven ongedeerd.
De aanslag had daarmee eigenlijk al een waarschuwing moeten zijn. Toch besloot Franz Ferdinand zijn programma voort te zetten.
Na het bezoek aan het stadhuis van Sarajevo (Vijećnica) wilde hij bovendien de gewonden van de eerdere aanslag in het ziekenhuis bezoeken. En precies daar ontstond de reeks toevalligheden die uiteindelijk fataal zou worden.
De verkeerde afslag
Na het bezoek aan het stadhuis van Sarajevo (Vijećnica) werd besloten de route aan te passen. De stoet zou niet via de oorspronkelijk geplande route verdergaan, maar via de Appelkade rijden.
Die wijziging werd echter niet goed doorgegeven aan de chauffeur, de Tsjechische Leopold Lojka. Toen de stoet vanaf de Appelkade rechtsaf sloeg bij de Latijnse Brug (Latinska ćuprija), reed de chauffeur volgens de oorspronkelijke route.
De auto moest stoppen en achteruit manoeuvreren. En op dat moment stond daar Gavrilo Princip.
Princip was negentien jaar oud en behoorde tot de nationalistische beweging Mlada Bosna (Jong Bosnië). Hij had zich die ochtend langs de oorspronkelijke route opgesteld. Door de verkeerde afslag kwam de auto van Franz Ferdinand uiteindelijk vrijwel recht voor hem tot stilstand.
Princip trok zijn pistool en vuurde twee keer. Franz Ferdinand werd in zijn nek geraakt. Sophie werd in haar buik getroffen. Beiden overleden korte tijd later.
Wie was Gavrilo Princip?
Gavrilo Princip was een jonge Bosnisch-Servische nationalist, afkomstig uit een boerenfamilie, die zich had aangesloten bij de nationalistische beweging Mlada Bosna (Jong Bosnië).
De beweging bestond uit jonge mensen die zich verzetten tegen de Oostenrijks-Hongaarse overheersing en droomden van een andere politieke toekomst voor de Zuid-Slavische gebieden.
De aanslag was dus niet simpelweg het werk van één geïsoleerde jongeman. Er was sprake van een bredere samenzwering, wapens waren vanuit Servië naar Bosnië gebracht en leden van Crna ruka (Zwarte Hand) hadden verschillende betrokkenen geholpen. Tegelijkertijd bleef de precieze verantwoordelijkheid van de Servische staat voor de aanslag onderwerp van discussie.
Waarom leidde de aanslag tot een wereldoorlog?
Europa verkeerde al jaren in een gespannen politieke situatie. Er waren rivaliteiten tussen grootmachten, nationalistische bewegingen, militarisering en ingewikkelde bondgenootschappen. De aanslag zorgde voor een explosieve crisis.
Oostenrijk-Hongarije zag in de moord een mogelijkheid om Servië hard aan te pakken. Duitsland steunde Oostenrijk-Hongarije, terwijl Rusland zich achter Servië schaarde. Frankrijk en Groot-Brittannië waren via hun eigen internationale verplichtingen en strategische belangen verbonden aan Rusland.
Op 28 juli 1914, precies een maand na de aanslag, verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog. Daarna volgde een kettingreactie. Binnen enkele dagen raakten steeds meer Europese grootmachten bij het conflict betrokken.
De Eerste Wereldoorlog was begonnen.
Wat gebeurde er in Sarajevo na de aanslag?
De gevolgen waren ook in Sarajevo onmiddellijk voelbaar.
Na de moord ontstonden anti-Servische rellen en geweld. De autoriteiten begonnen mensen te arresteren die ervan werden verdacht betrokken te zijn bij de aanslag. Verschillende medeplichtigen werden later berecht. Princip zelf kon vanwege zijn leeftijd niet ter dood worden veroordeeld en kreeg twintig jaar gevangenisstraf. Hij overleed in 1918 aan tuberculose, nog voordat de oorlog voorbij was.
Voor Sarajevo betekende de aanslag daarmee niet alleen het begin van een nieuw hoofdstuk in de Europese geschiedenis, maar ook het begin van een periode van repressie, geweld en grote politieke veranderingen.
De Latijnse Brug: een gewone plek met een buitengewone geschiedenis
Wie vandaag op de Latijnse Brug (Latinska ćuprija) staat, ziet geen plek die onmiddellijk doet vermoeden welke gevolgen de gebeurtenissen hier hebben gehad.
De Miljacka stroomt rustig door het centrum van Sarajevo. Aan weerszijden van de rivier liggen cafés, winkels en historische gebouwen. Maar op deze plek kwam (dus) op 28 juni 1914 een reeks gebeurtenissen samen die uiteindelijk de Europese geschiedenis veranderde.
De beroemde hoek waar de auto tot stilstand kwam, is daarom een van de meest bijzondere historische plekken van Sarajevo. Hier kan je je realiseren hoe klein een moment soms kan lijken; en hoe groot de gevolgen kunnen zijn.
Sarajevo bekijken door de ogen van 1914
Tijdens een bezoek aan Sarajevo kun je verschillende plekken die met de aanslag verbonden zijn bezoeken.
Zo kan kan je de route langs de Miljacka volgen, de Latijnse Brug (Latinska ćuprija) bekijken en stilstaan bij de plek waar Franz Ferdinand en Sophie werden neergeschoten. Ook kan je een bezoek brengen aan het stadhuis van Sarajevo (Vijećnica) en het Sarajevo Museum 1878-1918. Zo verandert een losse historische gebeurtenis in een verhaal dat zich letterlijk door de stad ontvouwt.
De aanslag van Sarajevo bezoeken met Heart of Bosnia Travel
Sarajevo is een stad waarin geschiedenis alom aanwezig is. Tijdens onze reizen door Bosnië en Herzegovina besteden we daarom aandacht aan de historische lagen van Sarajevo. De aanslag van 1914 is daarbij één van de gebeurtenissen die helpt om de complexe geschiedenis van de stad en het land beter te begrijpen.
Wil je tijdens je reis meer ontdekken over de geschiedenis van Sarajevo en de gebeurtenissen van 28 juni 1914? Heart of Bosnia Travel kan dit inpassen in een persoonlijke rondreis door Bosnië en Herzegovina. Lees meer over onze rondreizen door Bosnië en Herzegovina en ontdek Sarajevo vanuit een historisch én persoonlijk perspectief.
Het bovenstaande artikel is geschreven aan de hand van de 1914-1918-Online International Encyclopedia of the First World War, het grootste digitale Engelstalige naslagwerk over de Eerste Wereldoorlog.
Verder lezen?
Wil je je verder verdiepen in de aanslag in Sarajevo en de gebeurtenissen die aan de Eerste Wereldoorlog voorafgingen? Deze boeken bieden interessante achtergrond en verschillende perspectieven op de geschiedenis van Sarajevo, Bosnië en Herzegovina en de Balkan.
- Christopher Clark – The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914
- Vladimir Dedijer – The Road to Sarajevo
- Misha Glenny – The Balkans: Nationalism, War, and the Great Powers, 1804–2012
- Max Hastings – Catastrofe 1914